Waar reizen de Tijdverbinders in het nieuwste deel heen?

Ben jij ook zo benieuwd waar het nieuwe avontuur van Tijdverbinders Tim en Amy zich afspeelt? Schrijf je dan in voor mijn nieuwsbrief en ik neem je mee naar een avontuurlijke plek in een andere tijd!

Spreekbeurt

Je kunt aan je ouders, juf of meester vragen of ze deze poster op A3 formaat willen afdrukken.

Informatie over de Vikingen

Wat leuk dat jij meer wilt weten over de Vikingen. Ga je er een spreekbeurt over houden of ben je gewoon geïnteresseerd in de middeleeuwen en de Vikingtijd? Nou, dan ben je hier op de goede plek. Ik zal proberen je zoveel mogelijk te leren over deze stoere Noormannen! Omdat ik nog nooit een mysterieuze Vikingbroche heb opgeraapt, ben ik helaas nooit in de tijd teruggereisd. Ik kon dus geen kijkje nemen in de Vikingtijd om met eigen ogen te zien hoe het er bij de Noormannen en Vikingen echt aan toe ging. In plaats daarvan heb ik Vikingmusea en -tentoonstellingen bezocht, heel veel boeken over deze bijzondere tijd gelezen en informatie verzameld op het internet. Daarna heb ik geprobeerd de Vikingtijd zo realistisch mogelijk te beschrijven in het boek Tijdverbinders – De Vikingbroche. Een spannend avontuur over Tim en Amy die per ongeluk in de Vikingtijd terechtkomen. Of de informatie over de Vikingtijd in het boek klopt? Heel veel wel, maar er is ook veel dat we niet weten.

Waarom we nooit alles zullen weten over de Vikingtijd

Er is een groot probleem bij het verzamelen van informatie over de Vikingtijd. De Noormannen schreven niet. Ja, er bestonden runen, runenstenen en zelfs houtjes waarop werd geschreven. Maar helaas schreven de Vikingen bijvoorbeeld niet over het dagelijkse leven, hoe ze dachten of zich voelden. De meeste informatie over de Vikingen werd geschreven door geestelijken. Dat zijn mensen zoals monniken en priesters die in kloosters woonden of bij een kerk hoorden. Het probleem daarbij was, dat zij niet zo’n goede ervaring met de Vikingen hadden. De teksten die zij over hun ontmoetingen schreven, gingen er meestal over hoe gruwelijk en slecht de Vikingen waren. Dit omdat ze net hun klooster of kerk hadden overvallen, alle spullen hadden geroofd, de boel in brand hadden gestoken of de bewoners hadden gedood of meegenomen. In zo’n situatie zou ik ook niet positief over ze schrijven. Bovendien zagen de geestelijken de Vikingen als ketters, mensen die in een andere god geloofden. In het geval van de Vikingen ging het zelfs om heel veel verschillende goden. Mede door de teksten die over de overvallen geschreven zijn, denken wij nu aan woestelingen als we het over Vikingen hebben. Maar zoals Tim in het verhaal De Vikingbroche opmerkt, ook in de Vikingtijd zijn de meeste mensen heel gewoon én zijn het eigenlijk geen Vikingen maar Noormannen. Dat de meeste mensen juist ‘heel gewoon’ waren, komt ook naar voren uit vondsten uit de Vikingtijd. Er zijn veel opgravingen gedaan in de landen waar de Noormannen leefden. De archeologen hebben boerderijen, huizen, graven, schepen en spullen uit de Vikingtijd gevonden, waaruit blijkt dat de meeste Noormannen boeren waren die in vele goden geloofden, hun doden met grafgiften begroeven, fantastische schepen bouwden waarmee ze over de wereldzeeën voeren en prachtige spullen van hout of metaal maakten.

Wanneer was de Vikingtijd?

De Vikingtijd begon net voor het jaar 800. Een aantal Vikingtijdexperts zien de overval van het klooster in Lindisfarne waarover je ook in De Vikingbroche kunt lezen, als de start van dit tijdperk. Maar al voor de overval op het klooster in 793 gingen kleine groepen Noormannen er samen op uit om kloosters en kerken te plunderen. De gebeurtenis in Lindisfarne was alleen zó ‘groots’ dat dat vaak als het beginpunt wordt genomen. De Vikingtijd duurde ongeveer 300 jaar. Vanaf het moment dat er steeds minder Vikingen in hun vele goden geloofden, werd het rustiger met plunderingen en overvallen. Er kwamen tussen 1000 en 1100 steeds meer Christelijke priesters naar de landen waar de Vikingen woonden en die bekeerden de mensen. Dat betekende dat ze hen steeds verhalen over Jezus en de Christelijke God vertelden om hen te overtuigen om alleen hun god te geloven. Ergens rond het jaar 1100 waren er zoveel Noormannen bekeerd tot het Christendom dat de strooptochten ophielden.

Waar leefden de Vikingen?

Misschien heb je al gemerkt dat de woorden Noormannen en Vikingen vaak door elkaar heen worden gebruikt. Vikingen zijn eigenlijk de mensen die op viking gingen. Dat betekent dat ze roofden, plunderden, moordden of op een andere manier wreed waren. Ik denk dat je ze het beste kunt vergelijken met piraten. Van oorsprong stammen de Vikingen af van de Noormannen. Dat is een bevolkingsgroep die leefden in de landen die wij nu Denemarken, Zweden en Noorwegen noemen. Vikingen zijn dus Noormannen, maar niet alle Noormannen zijn Vikingen. Kun je het nog volgen? Officieel was iemand pas een Viking als hij op strooptocht ging en dat deden lang niet alle Noormannen. Er waren ook Noormannen die een zeereis maakten naar verre landen om daar te handelen. Rond het jaar 800 gingen steeds meer Noormannen waaronder Vikingen in andere gebieden wonen, bijvoorbeeld in het huidige Engeland, Ierland en Frankrijk. De streek Normandië dankt zijn naam aan de vele Noormannen zich die daar vestigden.

Vikingen zagen zichzelf waarschijnlijk niet als Viking. Ze kenden het woord wel en in het Oudnoors betekent het mensen uit de baai. Het woord kon ook geassocieerd worden met zoiets als piraat, maar de Noormannen zouden het zelf niet voor een hele bevolkingsgroep gebruiken.

Handel en roven

Lang voor de Vikingtijd, reisden de Noormannen over de zeeën om met andere volken te handelen. Ze namen spullen zoals bont, ijzer en dierenhuiden uit Denemarken, Noorwegen of Zweden mee en ruilden die tegen goederen die in hun land niet of moeilijk te krijgen waren. Zo brachten ze bijvoorbeeld wijn, zout en bijzondere sieraden mee naar huis. Noormannen waren ontzettend goed in organiseren en fantastische zeevaarders. Onder andere door dicht langs de kust te varen, konden ze goed navigeren. De strooptochten waar de Vikingtijd om bekend is, begonnen zo rond het jaar achthonderd. Sommige onderzoekers zien de overval op het klooster van Lindisfarne als de start van de Vikingtijd. Feit is, dat er rond die tijd steeds meer Noormannen in steeds grotere groepen op viking gingen. Dat betekent dat ze kloosters en kerken overvielen en alles van waarde meenamen. Ook werden er daarbij vaak mensen vermoord of meegenomen voor de slavenhandel en gebouwen in brand gestoken. Later werden er meer georganiseerde tochten met grote groepen gehouden. In die tijd werden behalve kerken en kloosters ook dorpen en steden geplunderd en verwoest. Ook probeerden ze landen te veroveren. Het rijke Dorestad was bijvoorbeeld een paar keer doelwit van Vikingaanvallen. Na de zoveelste plundering, waarbij bijna de hele stad in vlammen opging – huizen waren in die tijd vooral van hout – is Dorestad helaas niet meer opgebouwd.

Ontdekkingsreizen

Omdat de Vikingen erg goede zeewaardige en snelle schepen hadden én goed op zee konden navigeren, reisden ze heel wat af. Ze kwamen in het zuiden in het Middellandse Zeegebied en Noord-Afrika. Ze handelden en plunderden onder andere in landen die we nu Marokko, Griekenland, Italië en Egypte noemen. In het oosten reisden ze naar onder andere Oekraïne, Rusland, Afghanistan en soms nog verder Azië in tot in China. In het westen kwamen ze bijvoorbeeld veel in Engeland, Frankrijk en Nederland. Later ontdekten ze zelfs nieuw land. IJsland, Groenland en zelfs Noord-Amerika, een deel dat nu bij Canada hoort is door de Vikingen ontdekt en in het geval van IJsland in 870 succesvol gekoloniseerd. Dat betekent dat er mensen gingen wonen. Ongeveer een eeuw later kwamen er vestigingen op Groenland. Ondanks de kou en weinig vruchtbare grond, noemden ze dit nieuwe land Groenland. Daarmee hoopten ze waarschijnlijk Noormannen te lokken om er te gaan wonen. Nog altijd hoort Groenland bij het koninkrijk Denemarken. Vanuit Groenland werd ongeveer in het jaar 1000 Amerika ontdekt. De Noormannen en niet Columbus waren de eerste Europeanen die voet op dat continent zetten. Ze waren zelfs bijna vijfhonderd jaar eerder dan Columbus! Omdat er heerlijke druiven groeiden, noemden de Vikingen het land Vinland, dat betekent wijnland. Ze hebben er minimaal één vesting gebouwd, maar werden verdreven door de inheemse bewoners.

Runen

De Noormannen die in de tijd van De Vikingbroche in Denemarken en de rest van Scandinavië leefden, spraken Oud-Noords. Ze schreven niet de letters die wij nu gebruiken. De Noormannen gebruikten daarvoor runen. De runentekens bestaan uit rechte lijnen. Dat is handig, omdat ze de runen dan makkelijker in hout konden kerven of uit steen konden hakken. De meeste langere teksten staan op runenstenen en waren bedoeld om overledenen te herinneren of te eren.

Futhark

In de loop van de tijd zijn de runentekens veranderd. Er kwamen in een runenreeks – een soort alfabet – soms tekens bij en er verdwenen er weer. Die runenreeksen noemen we ‘futhark’, naar de eerste zes tekens van het runenalfabet. Van ongeveer de 2e tot de 8e eeuw na Christus bestond het futhark uit vierentwintig runen. De versie die tot bloei kwam in de Vikingtijd, had er nog maar zestien. Sommige klanken bestonden in het Oud-Noords niet, daarom ontbreken bijvoorbeeld de c, v, x en q. Er zijn ook runen voor klanken die niet in ons alfabet zitten, zoals de th, ei en ng.

Klanken

Door de verschillende dialecten die in het Oud-Noords gesproken werden, kon je één rune voor verschillende klanken gebruiken. Daardoor is het best puzzelen wat er met sommige teksten wordt bedoeld. In principe bestaat ieder teken voor een klank of letter en is er een woord aangekoppeld. Dat is ongeveer zoiets als bij ons, dat de letters van het alfabet een naam hebben. Wij spreken de Z in woorden uit als ‘zzz’, maar je noemt de letter ‘zet’. De Noormannen noemen de rune R bijvoorbeeld Reis.

Konden alle Noormannen lezen?

Waarschijnlijk konden behoorlijk wat Noormannen hun eigen runenschrift lezen. Dit in tegenstelling tot veel andere volkeren in de middeleeuwen, waarvan bijna niemand – op monniken, priesters en de rijke mensen na – het eigen schrift kon lezen. Dat veel Noormannen de runen konden lezen, blijkt uit de vele gevonden strookjes hout uit de late Vikingtijd. Hierop staan vaak wat alledaagse ‘boodschappen’ geschreven. Zo staat er bijvoorbeeld: ‘Gyda zegt dat je naar huis moet gaan,’ of ‘deze zak is van Sigmund’. Helaas voor ons voelden de Noormannen er blijkbaar niets voor om boeken te schrijven. Ook schreven de Noormannen nauwelijks over hoe het dagelijkse leven er uit zag. Hoe Vikingen leefden weten we vooral door opgravingen uit die tijd.

Sagen

De verhalen over de vele goden en andere mythische wezens waarin de Vikingen geloofden noemen we sagen. Ze werden aan elkaar verteld en zijn in de Vikingtijd helaas niet opgeschreven. Er zijn maar een paar werken bewaard gebleven en die zijn uit het einde van de 12e eeuw. Toen was het Vikingtijdperk al honderd jaar afgelopen. Omdat verhalen constant veranderen, kennen we de verhalen uit de Vikingtijd niet. Misschien heb je wel eens een doorvertel-spel gespeeld. Nummer één vertelt een verhaal aan nummer twee. Nummer twee vertelt het verhaal aan nummer drie enzovoort. Als jij nummer vijfentwintig bent waaraan het verhaal wordt verteld, is er ook al minimaal vijfentwintig keer iets weggelaten of toegevoegd aan het verhaal dat nummer één bedacht had. Iedereen vormt in het hoofd een soort filmpje van het verhaal en onthoudt wat hij of zij het meest interessant vindt. Op een enkeling na kan niemand alle details onthouden, maar vertel je door hoe jij het voor je zag. Dat deden de Vikingen ook. Tegen de tijd dat een deel van de sagen eindelijk opgeschreven werden, zijn ze ontelbare keren veranderd. Daardoor kunnen we ervanuit gaan dat de sage die Sigrun in De Vikingbroche vertelt, nooit exact op deze manier verteld zal zijn. Dat maakt het verhaal en de boodschap overigens niet minder mooi en kun je er nog steeds van genieten.

Goden en andere mythische wezens

De Noormannen geloofden in vele goden. Voor elk verschijnsel was er wel een god en soms zelfs meerderen. Men geloofden dat alle mensen de kinderen waren van Ask – de es (een boomsoort) – en Embla – een iep, dat is een andere boomsoort. Ask en Embla zijn gemaakt door een aantal goden waarin de Vikingen geloofden. In dit hoofdstuk beperken we ons tot de goden en andere mythische wezens die ook in De Vikingbroche voorkomen.

Nornen

De Nornen zijn schikgodinnen. De Vikingen geloofden dat vanaf het moment dat ze geboren werden hun leven en hun noodlot werd bepaald door de drie zussen Urd, Werdandi en Skuld. Urd symboliseert het verleden, Werdandi het heden en Skuld de toekomst. Een deel van de Vikingen geloofden dat de Nornen dat deden door het weven van een levensdraad. Een andere groep geloofde dat de Nornen runen in de levensboom Yggdrasil krasten.

Odin en zijn raven

Odin is de oppergod uit de Noordse mythologie, zijn Germaanse naam is Wodan. Aan hem hebben we de dag woensdag te danken. Odin is de heer van de wijsheid. Deze god heeft een oog opgeofferd voor nog meer wijsheid. De raven van Odin vertellen hem al het nieuws uit de wereld en in De Vikingbroche verschijnen ze steeds op cruciale momenten in het verhaal. De momenten waarop er iets erg belangrijks gebeurt voor de Tijdverbinders. Misschien wilde Odin hen wel helpen bij hun missie. Heb jij de vijf raven in het verhaal gevonden?

Thor

Thor is de sterkste god uit de Noordse mythologie. Hij is de heer van de wind en het weer. In onze tijd wordt hij vaak in verband gebracht met onweer dat hij met zijn hamer Mjollnir kan veroorzaken. Thor is getrouwd met Sif. Aan Thor hebben we de naam donderdag te danken.

Freya

Freya is de godin van de liefde en de vruchtbaarheid. Zij is de dochter van Njord en erg strijdlustig. Haar strijdwagen werd voortgetrokken door boskatten. Freya was waarschijnlijk een erg populaire godin in de Vikingtijd. Aan haar en haar tweelingbroer Freyr hebben we de naam vrijdag te danken.

Loki

Loki is de god van chaos en leugens. Hij is listig en gemeen. Niemand vertrouwd hem. Hij is gedaanteverwisselaar, hij kan zich bijvoorbeeld in een slang of een paard veranderen.

Hel

Hel is de godin van de doden en de onderwereld. Zij bewaakt degenen die een natuurlijke dood zijn gestorven, dus niet degenen die op het slagveld om het leven kwamen. Die gingen naar Walhalla, het rijk van Odin.

Tyr

Tyr is een zoon van Odin. Het is een van de oudste goden en hij bezit een onverschrokken moed. Hij is zelfs de moedigste god van allemaal. De rune T, Tiwaz, is naar hem vernoemd. We hebben ook de naam dinsdag aan hem te danken.

Njord

Njord is de god van de zee. Hij staat voor zeilkunst, zeemanschap, maar ook voor kustland en vruchtbaarheid. Hij is belangrijk als er zeereizen gemaakt worden.

Siff

Siff is de godin van de landbouw en vruchtbaarheid. Zij is een dochter van Odin en de vrouw van Thor. Ze heeft prachtig lang, blond haar waar Loki een vreselijke streek mee uithaalt. In De Vikingbroche vertelt Sigrun dat verhaal aan de bemanning van de Lykke.

Draugars

Draugars zijn oersterke kwelgeesten uit de Noordse mytho­logie. Ze zijn ondoden. Mensen die overleden zijn en weer zijn gaan ‘leven’.

Voedsel en drank

De meeste Vikingen verbouwden en verwerkten het grootste deel van hun voedingsmiddelen zelf. Veel granen, kruiden, groenten en fruit groeiden in de eigen moestuin. Bessen, paddenstoelen en knollen werden uit het bos gehaald. Ook hielden de Noormannen dieren die voedsel produceerden, denk aan runderen, geiten, schapen, varkens, kippen en ganzen. Deze dieren zorgden voor eieren, vlees en melkproducten zoals melk, kaas en boter. Er waren in die tijd ook imkers. De bijenhoning werd gebruikt als zoetstof of om mede – een honingdrank – van te brouwen. Er werd gejaagd op bijvoorbeeld wilde zwijnen en watervogels en in rivieren, meren en de zee werd gevist.

Drank

De mensen in de middeleeuwen en dus ook de Vikingen – inclusief de kinderen – dronken bier. Hierin zat minder alcohol dan nu. Ook werd er mede (honingdrank), melk en water gedronken. Het water in dichtbevolkte gebieden was vaak vervuild, daarom werd dat vaak vervangen door bier, want door de alcohol was dat veiliger om te drinken.

Eten bereiden

De Vikingen hadden een vuurplaats midden in hun huis. De vuurplaats was vanwege brandgevaar meestal gemaakt op een stenen verhoging afgebakend met grote keien. De bewoners bereiden hun eten in potten van klei, op een soort grilrooster, of in een ijzeren pan die met kettingen aan een driepoot boven het vuur hing. Vaak werd daar pap, soep of stoofpot – een eenpansgerecht – in gemaakt. Vlees werd veel gegeten en verwerkt in stoofschotels of in soep, maar kon ook boven het vuur – al dan niet aan spiesen – geroosterd worden. Ook werd het vlees, maar ook de vis gezouten en gedroogd.

Brood

Brood was een populair voedingsmiddel in de Vikingtijd. Bij opgravingen in Birka, dat ligt in Zweden, zijn wel negen verschillende broodsoorten gevonden. Brood werd op verschillende manieren klaargemaakt, bijvoorbeeld in een pan of in een kleioven. Men weet niet zeker of er in Denemarken en Noorwegen ook zoveel verschillende broodsoorten bestonden, maar duidelijk is wel dat brood ook daar een erg belangrijk onderdeel van de maaltijd was.

De huizen van de Vikingen

De huizen of boerderijen van de Vikingen waren langwerpig en gemaakt van hout. Daarom worden ze vaak langhuizen genoemd. Er zijn huizen waarvan de muren zijn afgesmeerd met leem. Die werden vaak in een bepaalde kleur geverfd. In de huizen van de Vikingen zaten weinig tot geen ramen. Daardoor bleef het in de winter warmer en in de zomer koeler. Het licht kwam vaak van olielampjes en door het vuur dat midden in het huis brandde. Dit vuur was meestal de hele dag aan. Ook kwam er licht door de openstaande deuren, die zaten vaak aan beide kanten van het huis. Bij boerderijen of werkplaatsen – zoals de smidse van neef Harald in De Vikingbroche – is er een houten wand midden in het huis geplaatst. De doorgang naar de stal of werkplaats werd afgeschermd door er een dierenhuid voor te hangen.

In het begin van de Vikingtijd aten de Vikingen vaak op de lage bankjes die om het vuur heen stonden. Daarop werd ook geslapen. Wat later kwamen er steeds meer tafels met stoelen en bedden in de Vikinghuizen.

Er werd gekookt op het vuur dat in de kamer brandde. Vlak bij de vuurplaats was een houten aanrechtblad waarop bijvoorbeeld groenten werden gesneden of het brooddeeg werd gekneed.

De spullen van de Vikingen werden vaak opgeborgen in grote houten kisten.

Schepen

Vikingen waren erg goede scheepsbouwers. In de Vikingtijd bestonden meerdere soorten schepen. Met de meeste konden ze zeereizen maken. In het verhaal De Vikingbroche komen twee verschillende soorten schepen voor. De knarr en het langschip.

De knarr

De knarr is een schip dat gebruikt werd door handelaren. Je kon het de haven in en uit roeien, maar meestal werd er mee gezeild. De knarr was breder en dieper dan het langschip en had veel ruimte om handelswaar in op te bergen. Meestal was het schip zo’n vijftien meter lang en vijf meter breed. Er konden zes tot acht roeiers mee.

Het langschip

Een langschip was tot ongeveer twee keer zo lang als de knarr en ongeveer vier meter breed. Het is een handel- maar ook een oorlogsschip en veel sneller dan een knarr. Afhankelijk van de lengte van de boot konden er tien, tot tientallen roeiers mee. Ook met dit schip kon je zeilen, maar ook roeien. In de tijd na het verhaal in De Vikingbroche, werden langschepen vaak voorzien van houtsnijwerk om de vijand te imponeren. Dit houtsnijwerk had de vorm van een slag of een drakenkop. Waarschijnlijk werd het schip daarom drakkar genoemd, maar dat weten we niet zeker.

Kleding

De Vikingen maakten hun kleding zelf. Daarvoor gebruikten ze vooral wol, maar ook linnen, leer en bont. Zoals je in De Vikingbroche kunt lezen, waren de kleren niet kleurloos. De Noormannen verfden de stoffen met kleurstoffen, zoals curcuma – daarvan werden stoffen geel, bessen voor de kleuren blauw en paars en rode klei voor de aardrode kleur.

Vrouwen droegen vaak een onderjurk, met daar overheen een gekleurde overgooier en een riem. De bandjes van de overgooier werden vastgezet met fibula’s, twee sierspelden. Over de schouders droegen ze in koudere periodes een mantel die bij de hals werd vastgespeld met een ijzeren speld of pin. Vrouwen hadden een knot of vlecht in het haar en droegen een hoofddoekje en meisjes een haarband. Vaak was de kleding versierd met borduursel.

Mannen droegen een strakke, lange broek en een hemd met lange mouwen. Daaroverheen kwam vaak een wijd wollen shirt met korte mouwen en een riem om het middel. Vaak zat daar bijvoorbeeld een mes aan vast. Mannen droegen de mantel over een schouder.

Zowel mannen als vrouwen droegen een riem, sokken en leren schoenen of laarzen. Ook werden er veel sieraden gedragen door zowel vrouwen als mannen.